Developing a probiotic product: strain, viable count, stability and what you can claim

โพรไบโอติก (Probiotic) เป็นหมวดผลิตภัณฑ์ที่เติบโตเร็วในกลุ่มสุขภาพลำไส้ แต่การพัฒนาสินค้าโพรไบโอติกต่างจากสินค้าที่ใช้สารสกัดในจุดสำคัญ คือโพรไบโอติกเป็นสิ่งมีชีวิต ประโยชน์ที่กล่าวอ้างผูกกับสายพันธุ์เฉพาะและจำนวนเชื้อที่ยังมีชีวิตเมื่อผู้บริโภคกิน ไม่ใช่จำนวนที่ใส่ตอนผลิต สินค้าจำนวนมากในตลาดจึงมีตัวเลขบนฉลากที่ไม่ตรงกับสิ่งที่อยู่ในซองเมื่อถึงมือผู้บริโภค

บทความนี้อธิบายสี่เรื่องที่กำหนดว่าสินค้าโพรไบโอติกจะได้ผลและถูกกฎหมายหรือไม่ คือการเลือกสายพันธุ์ การรักษาจำนวนเชื้อมีชีวิต ความคงตัวและรูปแบบผลิตภัณฑ์ และขอบเขตของคำที่พูดได้

สายพันธุ์คือทุกอย่าง

หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ของโพรไบโอติกผูกกับสายพันธุ์ (Strain) เฉพาะ ซึ่งระบุละเอียดกว่าชื่อสกุลและชนิด สายพันธุ์สองตัวในชนิดเดียวกันอาจให้ผลต่างกันหรือไม่ให้ผลเลย การเลือกสายพันธุ์จึงต้องดูสามอย่าง คือสถานะทางกฎหมายว่าอยู่ในรายการที่อนุญาตให้ใช้ในอาหารหรือไม่ หลักฐานประโยชน์ของสายพันธุ์นั้นในระดับที่รองรับคำกล่าวอ้างที่ต้องการ และคุณสมบัติทางเทคนิค เช่น ทนกรดในกระเพาะ ทนความร้อนและความชื้นในกระบวนการผลิต และอยู่รอดในรูปแบบผลิตภัณฑ์ที่ต้องการ ผู้ผลิตเชื้อรายใหญ่มักมีเอกสารทั้งสามส่วนสำหรับสายพันธุ์ของตน ซึ่งควรขอดูก่อนซื้อ

จำนวนเชื้อมีชีวิต ณ วันหมดอายุ

ตัวเลขที่มีความหมายบนฉลากโพรไบโอติกคือจำนวนเชื้อมีชีวิต (Viable Count) ในหน่วย CFU ที่ยังเหลืออยู่จนถึงวันหมดอายุ ไม่ใช่จำนวนที่ใส่ตอนผลิต เพราะเชื้อตายลงเรื่อย ๆ ตามเวลา อุณหภูมิ ความชื้น และออกซิเจน ผู้ผลิตจึงต้องใส่เกินตั้งแต่ต้น (Overage) ในปริมาณที่คำนวณจากอัตราการตายในสภาวะเก็บจริง และต้องทดสอบจำนวนเชื้อตามจุดเวลาตลอดอายุการเก็บเพื่อยืนยัน สินค้าที่ระบุจำนวนเชื้อโดยไม่มีข้อมูลนี้เป็นความเสี่ยงทั้งทางกฎหมายและต่อความเชื่อมั่นของลูกค้า และเกณฑ์จำนวนเชื้อขั้นต่ำที่ต้องมีตลอดอายุการเก็บเป็นสิ่งที่ประกาศของหน่วยงานกำหนดไว้ ควรตรวจสอบฉบับปัจจุบัน

รูปแบบผลิตภัณฑ์กำหนดความยาก

แคปซูลและผงซองที่แห้งและกันความชื้นเป็นรูปแบบที่รักษาเชื้อได้ดีที่สุดและพัฒนาง่ายที่สุด เครื่องดื่ม โยเกิร์ต ขนม และช็อกโกแลตทำได้แต่ยากขึ้นตามลำดับ เพราะความชื้น ความร้อนในกระบวนการ ความเป็นกรด และออกซิเจน ล้วนทำให้เชื้อตายเร็ว ทางแก้ที่ใช้กันคือเลือกสายพันธุ์ที่ทนได้ ใช้เทคนิคเคลือบหรือห่อหุ้มเชื้อ (Encapsulation) ใส่เชื้อหลังขั้นตอนที่ใช้ความร้อน และเลือกบรรจุภัณฑ์ที่กันความชื้นและออกซิเจน ทุกทางเลือกต้องยืนยันด้วยการทดสอบจำนวนเชื้อในสินค้าจริงตลอดอายุการเก็บ

พรีไบโอติกและซินไบโอติก

พรีไบโอติก (Prebiotic) คือส่วนประกอบที่จุลินทรีย์ที่ดีในลำไส้ใช้เป็นอาหาร ส่วนใหญ่เป็นเส้นใยหรือน้ำตาลบางชนิดที่ร่างกายย่อยไม่ได้ การรวมโพรไบโอติกกับพรีไบโอติกในสินค้าเดียวเรียกว่าซินไบโอติก (Synbiotic) ซึ่งเป็นแนวทางที่ตลาดสนใจ แต่การผสมต้องไม่ทำให้เชื้อตายเร็วขึ้น และคำกล่าวอ้างของแต่ละส่วนต้องมีหลักฐานของตัวเอง

คำที่พูดได้

คำกล่าวอ้างของโพรไบโอติกอยู่ภายใต้หลักการเดียวกับอาหารอื่น คือคำต้องไม่เกินหลักฐานและต้องเป็นไปตามเงื่อนไขที่กำหนด ข้อความที่พูดถึงการรักษาหรือป้องกันโรคใช้ไม่ได้ ข้อความที่พูดถึงหน้าที่ต่อร่างกายต้องมีหลักฐานของสายพันธุ์ที่ใช้ในปริมาณที่ใส่ และตัวเลขจำนวนเชื้อบนฉลากต้องเป็นตัวเลขที่รับรองได้จนถึงวันหมดอายุ รายละเอียดอยู่ในบทความเรื่องการกล่าวอ้างทางโภชนาการและสุขภาพ